Ontwikkeling van een geneesmiddel

Farmaceutische bedrijven zijn actief bezig met de ontwikkeling van nieuwe hemofiliebehandelingen. Bovendien onderzoeken ze hoe de bestaande behandelingen optimaal kunnen worden gebruikt. Aangezien de nieuwe behandelingen alleen kunnen worden getest bij hemofiliepatiënten, is het noodzakelijk dat zo veel mogelijk hemofiliepatiënten actief deelnemen aan klinische studies. In dit deel beschrijven we op een duidelijke en beknopte manier de belangrijkste principes en elementen van klinische studies, die noodzakelijk zijn voor de therapeutische vooruitgang.

 

Geneesmiddelen worden al sinds het begin der tijden gebruikt om ziekten te behandelen.  Zo maakte de mens in de prehistorie gebruik van bepaalde wortels, schors of bladeren, die soms wel en soms niet doeltreffend waren. Vroeger werden geneesmiddelen dus veeleer per toeval en door ondervinding ontdekt, maar vandaag gebeurt dit helemaal anders: geneesmiddelen worden steeds meer ‘ontworpen’ om  een specifieke aandoening te genezen.

 

De ontwikkeling van een nieuw geneesmiddel is het resultaat van een omslachtig, lang en duur proces. De kwaliteit van een geneesmiddel moet buiten kijf staan. De belangrijkste doelstelling van een farmaceutisch laboratorium is de ontwikkeling van goede, doeltreffende geneesmiddelen met  zo weinig mogelijk neveneffecten. Daarom stellen wetenschappers alles in het werk om te garanderen dat therapeutische innovaties onschadelijk zijn.

 

De ontwikkeling van een nieuw geneesmiddel begint met de ontdekking van een nieuw actief bestanddeel met therapeutisch potentieel. De kwaliteit en de veiligheid ervan worden  zorgvuldig nagegaan door middel van een reeks klinische studies. Zonder klinische gegevens die onweerlegbaar de doeltreffendheid en onschadelijkheid van het geteste geneesmiddel bewijzen, is er geen toestemming om het product op de markt te brengen.

Het Europese Geneesmiddelenagentschap EMA (European Medicines  Agency) coördineert de wetenschappelijke evaluatie op het gebied van veiligheid, doeltreffendheid en kwaliteit van de geneesmiddelen waarvoor een goedkeurings-procedure loopt. Vervolgens dienen de nationale autoriteiten hun goedkeuring te geven.

 

Een programma voor klinische ontwikkeling bestaat uit verschillende  opeenvolgende stappen, gespreid over verscheidene jaren:


A. Preklinisch onderzoek

Na de ontdekking van een nieuwe molecule wordt nagegaan wat het potentieel is om een ziekte te behandelen of te genezen. Eerst vindt onderzoek plaats op dieren om eventuele neveneffecten vast te stellen en het werkingsmechanisme van de molecule in kwestie te begrijpen. De resultaten van dit onderzoek worden overgemaakt aan het EMA, dat bepaalt of het geneesmiddel voldoende veilig is om het te testen op mensen. Vooraleer aan een klinische studie kan worden begonnen, moet het geneesmiddel grondig worden getest in het laboratorium met behulp van in-vitro methoden, dierproeven enzovoort. Al deze resultaten moeten daarna worden geanalyseerd door gezondheidsinstanties en ethische commissies. Pas wanneer ze hun goedkeuring geven, kan het geneesmiddel op mensen worden getest.

 

B. Klinisch onderzoek

Daarna worden tests uitgevoerd bij mensen tijdens zorgvuldig gecontroleerde klinische studies bij een nauwkeurig geselecteerde en gemonitorde groep personen. In deze studies wordt nagegaan wat de effecten zijn van een geneesmiddel op een ziekte en welke neveneffecten optreden. Bij de uitwerking en de follow-up van een  klinische studie is dan ook een groot professioneel team betrokken: de farmaceutische industrie, medische wetenschappers, gezondheidsautoriteiten en ‘ethische commissies’, die de veiligheid en de ethische aspecten analyseren voor de patiënten in een klinische studie. Dankzij deze organisatie kunnen de integriteit en de veiligheid  van klinische tests worden gewaarborgd. Om een nieuwe molecule te testen, dienen farmaceutische bedrijven grote investeringen te doen in klinisch onderzoek. Door het grote aantal vereiste  klinische studies en het beheer van de hoeveelheid en de kwaliteit van de gegevens voor elke studie is deze stap een van de meest complexe aspecten in het goedkeurings- proces voor een nieuw geneesmiddel. Klinische studies bestaan meestal uit vier fasen. De resultaten van elke fase bepalen of aan de volgende fase kan worden  begonnen.

 

Fase I

Het doel van deze eerste stap bestaat erin het gedrag van het geneesmiddel in de mens na te gaan (opname in het bloed, verwijdering uit het lichaam, ...). Fase I-studies worden in het algemeen uitgevoerd bij een tiental gezonde vrijwilligers. Ze zijn immers nog niet meteen van therapeutisch belang. Voor dezelfde molecule worden  in deze fase zowel lagere als hoge dosissen getest. Op het einde van fase I wordt de schaal van veilige dosissen opgesteld.


Fase II

De doelstelling van fase II-studies bestaat erin de doeltreffendheid van de molecule na te gaan voor de desbetreffende indicatie en de optimale dosis te bepalen voor een doeltreffende werking met zo weinig mogelijk neveneffecten. Hiervoor is meestal zeer specifiek onderzoek nodig. Deze tests worden uitgevoerd bij een beperkt aantal patiënten die lijden aan de ziekte waarvoor het product bestemd is. Fase II-studies zijn steeds gecontroleerd, wat betekent dat ze de nieuwe molecule vergelijken met een placebo of met de standaardbehandeling.


Fase III

De fase III-studie bestaat uit een reeks onderzoeken die bedoeld zijn om de eigenschappen van het geneesmiddel beter te begrijpen en te onderscheiden van andere, bestaande geneesmiddelen. Fase III omvat een groter aantal patiënten en zal langer duren dan fase II. Bovendien worden tijdens de tests van fase III meestal meer specifieke doelgroepen getest. Op die manier kan worden nagegaan hoe de molecule zich gedraagt bij deze specifieke groepen. Deze fase vindt plaats tussen het indienen van de aanvraag en het verkrijgen van de vergunning voor het op de markt brengen van het geneesmiddel. Op basis van deze fase worden ook de initiële  bijsluiter en de gebruiksaanwijzing voor de artsen opgesteld. Na afloop van de fase III-tests analyseren de gezondheidsorganisaties de resultaten om de vergunning te verkrijgen voor het op de markt brengen van het geneesmiddel. Deze vergunning is noodzakelijk zodat het geneesmiddel door artsen kan worden voorgeschreven en zodat het  eventueel wordt terugbetaald door de ziekteverzekering.


Fase IV

In de loop van deze fase is het geneesmiddel goedgekeurd en wordt het vervolgens op grote schaal gebruikt. De doelstelling van deze fase bestaat erin bijkomende informatie in te zamelen over het product wanneer het real life gebruikt wordt en om de veiligheid van het product nog beter te documenteren.